„Wszystko załatwione” oznacza, że dokumenty są lub zaraz będą, praca jest, mieszkanie jest. Migrant nie ma powodu, żeby w to wątpić. Zapłacił kilka tysięcy euro, często sprzedając majątek lub zaciągając dług. Traktuje to jako inwestycję – w przyszłość, w stabilność, w życie, które ma być lepsze niż to, które zostawił za sobą. W nowe możliwości dla siebie, ale też często dla pozostawionej w ojczyźnie rodziny. Żony, męża, dzieci, rodziców, rodzeństwa, nierzadko żyjących na skraju ubóstwa albo już daleko za nim.
Nie wie jeszcze, że właśnie wszedł w system, z którego trudno będzie wyjść.
Wszystko zaczyna się w kraju pochodzenia. Pojawia się oferta pracy w Polsce – przez znajomego, ogłoszenie w internecie albo bezpośredni kontakt z „agencją”. Komunikat jest prosty i spójny: legalna praca, pomoc w dokumentach, pewny zarobek. Kwoty są konkretne i dla wielu osób bardzo atrakcyjne w porównaniu z warunkami, jakie mieli w swoim kraju, albo tymi, jakich mogliby się spodziewać, gdyby w tymże kraju zostali i wyjechali do tymczasowej pracy w jego inne regiony.
Pośrednik zapewnia, że zajmie się wszystkim. Migrant otrzymuje dokumenty, które wyglądają wiarygodnie – umowy, potwierdzenia przyjęcia na studia, zaświadczenia. W praktyce nie ma jednak możliwości ich zweryfikowania, bo system prawny kraju docelowego jest dla niego nieznany, język często niezrozumiały, a jedynym źródłem informacji pozostaje pośrednik. I to właśnie jest pierwsza pułapka. Fałszywe poczucie bezpieczeństwa.
W momencie przekazania pieniędzy relacja się zmienia. Migrant przestaje być klientem, a zaczyna być stroną zależną. A to i tak pewien sukces, jeśli tenże “pośrednik” nie przepada bez wieści w tym samym momencie, w którym dochodzi przelew – bo i tak może się zdarzyć. Choć może wtedy to na swój sposób błogosławieństwo. Potencjalny migrant wciąż jest w swoim kraju, wciąż jest z rodziną. Jego finanse są w opłakanym stanie, lokalny rynek pracy znienacka się nie poprawił, a wierzyciele wciąż domagają się spłat, ale przynajmniej jest w miejscu, które zna. Mówi się, że najczarniejsze chmury mają srebrne wykończenia, ale to pocieszenie wciąż pozostaje niewielkie.
Po przyjeździe wszystko na pierwszy rzut oka działa. Jest transport z lotniska, jest miejsce do spania, często współdzielone z innymi osobami, ale akceptowalne „na początek”. Praca pojawia się szybko – magazyn, produkcja, budowa.
Pierwsze nieścisłości są tłumaczone jako przejściowe. Wynagrodzenie jest niższe niż obiecywano, ale „na razie”, bo na początku zawsze tak jest, takie przepisy, bo niepełny miesiąc. Liczba godzin pracy jest większa, ale „jest sezon”, a to świetna okazja, żeby zarobić więcej. Warunki odbiegają od ustaleń, ale „to tylko tymczasowe rozwiązanie” dla początkujących. Na każdy problem znajduje się piękne i zgrabne rozwiązanie.
Migrant nie protestuje. Ma zobowiązania finansowe, nie zna języka, nie zna prawa. Najważniejsze jednak jest to, że nadal wierzy, iż jego sytuacja jest legalna.
W kolejnych dniach pojawia się temat dokumentów. Pośrednik informuje, że trzeba „załatwić formalności” i prosi o przekazanie paszportu. Dla wielu osób jest to naturalne – w ich doświadczeniu administracyjnym takie działania są standardem.
W tym momencie dochodzi do przejęcia kontroli.
Osoba pozbawiona dokumentów traci możliwość samodzielnego działania. Nie może swobodnie zmienić pracy ani miejsca zamieszkania. Nie ma narzędzi, by udowodnić swoją tożsamość lub sytuację prawną. Staje się w praktyce całkowicie zależna od pośrednika – i to nawet nie jest kwestia przejściowa, to nie jest tymczasowe uwiązanie, chwilowa niedogodność. Nagłówki głośno krzyczą o tym, ilu to nielegalnych imigrantów udało się schwytać, wydalić z kraju i zakazać im wjazdu, ale niezmiernie rzadko wspomina się o tym, jak długo taki imigrant nie widział swojego własnego paszportu, który dałby mu szansę na jakąkolwiek zmianę.
Jak wskazuje w swoich analizach International Organization for Migration, przejęcie dokumentów jest jednym z najczęściej stosowanych mechanizmów kontroli, który formalnie bywa uzasadniany koniecznością prowadzenia spraw administracyjnych. Podpowiadamy: to praktycznie nigdy nie jest prawdziwy powód.
Równolegle funkcjonuje proces administracyjny, który dla migranta pozostaje w dużej mierze niewidoczny. Pośrednik informuje, że wniosek został złożony i że wszystko jest „w trakcie”. Migrant przyjmuje to jako potwierdzenie legalności pobytu.
W rzeczywistości system jest bardziej złożony. Legalne zatrudnienie cudzoziemca wymaga jednoczesnego spełnienia kilku warunków. Konieczna jest odpowiednia podstawa pobytowa, właściwe zezwolenie na pracę lub oświadczenie pracodawcy, zgłoszenie do systemu ubezpieczeń oraz faktycznie zawarta i zgłoszona umowa.
Problem polega na tym, że migrant nie ma dostępu do informacji, które pozwoliłyby mu zweryfikować, czy te warunki zostały spełnione. Nie wie, czy wniosek rzeczywiście został złożony, czy dokumenty są kompletne, ani czy pracodawca dopełnił swoich obowiązków. Po prostu słyszy, że wszystko jest okej. Dokumenty są, zaraz będą, już na nie czekamy, a ty się niczym nie przejmuj.
Jak pokazują analizy Caritas Polska, bardzo często okazuje się po czasie, że uczelnia była jedynie formalnym zapisem (o ile w ogóle istniała), wniosek pobytowy nie został skutecznie złożony, a zatrudnienie nigdy nie zostało zgłoszone do instytucji państwowych. Migrant dowiaduje się o tym dopiero w momencie kontroli. A nierzadko już w kajdankach, równocześnie dowiadując się, że zostaje deportowany.
Kontrola pojawia się nagle i bez zapowiedzi. Może to być Straż Graniczna, Państwowa Inspekcja Pracy lub policja. Pytania są konkretne i dotyczą podstaw zatrudnienia oraz pobytu.
W tym momencie ujawnia się rzeczywisty stan sytuacji. Migrant często nie ma przy sobie dokumentów albo posiada dokumenty, które nie mają znaczenia prawnego. Z punktu widzenia instytucji sytuacja jest jednoznaczna – praca wykonywana jest nielegalnie.
Dla migranta jest to pierwszy moment konfrontacji z rzeczywistością. To wtedy zaczyna rozumieć, że jego sytuacja nie wygląda tak, jak przedstawiano ją wcześniej.
Zanim jednak dochodzi do kontroli, pojawia się inny, mniej widoczny mechanizm – strach. Migranci są wielokrotnie informowani, że kontakt z policją lub strażą graniczną doprowadzi do natychmiastowej deportacji i zakazu wjazdu do strefy Schengen. Dodatkowo pojawia się argument utraty pieniędzy, które zostały już zainwestowane w wyjazd.
Nie podoba ci się? To co zrobisz, pójdziesz na policję, do Straży Granicznej? Wtedy ci powiedzą, że jak nie chcesz pracować, to masz wyjechać. Oni zrobią tak, żeby udowodnić, że jesteś nielegalny i już nigdy więcej nie wjedziesz do Europy. Zapomnij o tym. Twoja rodzina na tobie polega, a ty możesz w chwilę stracić wszystko. Oni tylko czekają, żeby cię deportować. Im zależy tylko na tym, żeby cię tu nie było. Oni nienawidzą imigrantów i zawsze znajdą sposób, żeby cię “dojechać”.
Jak wynika z doświadczeń Fundacja La Strada, takie komunikaty skutecznie zniechęcają do szukania pomocy. Nawet jeśli migrant zaczyna podejrzewać, że został wprowadzony w błąd, nie podejmuje działań, ponieważ potencjalne konsekwencje wydają się zbyt poważne. Może mu się nie podobać miejsce pracy – umawiał się na stanowisko spawacza, a ląduje na taśmie. Miał mieć pokój z jedną, dwiema osobami, ale ma z pięcioma albo dziewięcioma. Dostaje wypłatę o połowę mniejszą, niż mu obiecano. I co wtedy? Alternatywą jest… brak pracy, brak wypłaty, brak miejsca do zamieszkania, a zamiast tego powrót z długami do kraju pochodzenia. Wstyd, zawiedzione nadzieje. Lepiej zacisnąć zęby i milczeć.
Raporty organizacji pomocowych pokazują, że te sytuacje nie są wyjątkami. Fundacja La Strada opisuje przypadek cudzoziemca, który przyjechał do Polski jako student. Dokumenty wyglądały poprawnie, a on sam był przekonany, że może legalnie pracować. Dopiero kontrola wykazała, że jego status nie dawał takich uprawnień.
W innym przypadku, również udokumentowanym przez tę organizację, migrant zapłacił za kompleksową usługę relokacyjną. Po przyjeździe pojawiały się kolejne opłaty, a wynagrodzenie było niższe niż obiecywane. Każdy miesiąc pracy zwiększał jego zadłużenie wobec pośrednika, co w praktyce uniemożliwiało odejście.
To też popularna metoda. Nieuczciwi pośrednicy zabierają migrantowi część wynagrodzenia, zostawiając go prawie z niczym, na rzecz fikcyjnych długów, które rosną w zastraszającym tempie. Szybciej, niż pracownik może je spłacać. Każdy miesiąc pogarsza jego sytuację. Jeśli do tego dojdą groźby wobec jego rodziny, pozostawionej w ojczyźnie, to mamy pełny zestaw powodów, dla których lepiej się nie wychylać. Robić swoje. W końcu będzie lepiej. Bo musi.
Nie musi.
Jak wskazuje International Organization for Migration, mechanizm zadłużenia działa w podobny sposób jak przejęcie dokumentów – ogranicza możliwość podjęcia niezależnej decyzji i utrzymuje migranta w systemie zależności.
W przekazie medialnym najczęściej widoczny jest migrant. A raczej – grupa migrantów. Najlepiej w kajdankach, z głowami zakrytymi kurtkami albo twarzami rozmazanymi dla ochrony ich prywatności. Dowiadujemy się, że “załatwili sobie” fikcyjne studia, żeby stwarzać pozory legalnego pobytu. Słyszymy, że pracowali na czarno, bez umów, żeby nie płacić podatków – wtedy możemy pomyśleć, że żerowali na polskim systemie, okradali polskiego podatnika, a pieniądze wyprowadzali za granicę. Rzadko usłyszymy, że mieszkali w ciasnych, zatłoczonych pokojach – bo wtedy mogłoby nam się ich zrobić trochę żal.
Jeszcze rzadziej w newsach pojawiają się osoby, które organizują cały proces. Tymczasem to pośrednicy, organizatorzy i nieuczciwi pracodawcy kontrolują każdy etap – od rekrutacji, przez dokumenty, aż po miejsce pracy.
W sprawach sądowych widać to szczególnie wyraźnie. Zorganizowane grupy przestępcze sprowadzają setki osób, wykorzystując ich brak wiedzy i zależność. Migranci nie są inicjatorami tych działań – są ich elementem. Są ofiarami. Zdecydowana większość z nich przyjechała do obcego kraju z nadzieją, z chęcią pracy. Ba, wielu z nich przybywa z nadzieją na zbudowanie tu nowego życia. Nie chcą wracać do siebie, liczyli na to, że dzięki pierwszej pracy odłożą trochę, a potem pójdą na swoje, jak już wszystkie formalności zostaną dopełnione.
Teoretycznie migrant może zgłosić swoją sytuację odpowiednim służbom. W praktyce oznacza to wejście w skomplikowany proces administracyjny. Przesłuchania są długie, wymagają tłumaczy i szczegółowej analizy dokumentów. Jedna sprawa może trwać wiele godzin, a cały proces – miesiące lub lata. Taki pracownik nie może być pewny tego, jak będzie wyglądał jego status prawny w tym czasie. Czy dostanie jakąś ochronę? Przecież kiedy wyjdzie na jaw, że jest tu nielegalnie, nie utrzyma pracy i nie dostanie nowej. Za co będzie żyć, gdzie mieszkać, co z jego rodziną?
Z perspektywy migranta nie jest to bezpieczna ścieżka wyjścia. Istnieje realne ryzyko, że zgłoszenie zakończy się wszczęciem procedury deportacyjnej. System funkcjonuje, ale nie zawsze w sposób, który sprzyja identyfikacji ofiar i budowaniu zaufania.
Co więcej, w źródłach – doskonale znających procedury i sytuację – słyszymy, że tak naprawdę mało komu “w systemie” zależy na tym, żeby taki migrant otrzymał należny mu status osoby pokrzywdzonej, ofiary handlu ludźmi. Możemy tylko spekulować, czemu tak jest. Czy to kwestia “norm”, które trzeba wyrabiać, bo cyferki w tabelkach mają się zgadzać? Niechęć do migrantów, odgórne założenie, że ich nielegalny pobyt to ich wina? Chęć wytworzenia “medialnej” sytuacji i błyśnięcia sukcesem? Nieświadomość, że można procedury przeprowadzić inaczej? Nie da się tego stwierdzić. Choć, jak wszędzie, najpewniej sytuacja wygląda tak, że kilka zgniłych jabłek rujnuje cały zbiór, to nie możemy zapominać o tym, że po drugiej stronie zatrzymań stoją ludzie. Imigranci. Większość z nich nie chciała tu być nielegalnie, nie planowali “skoku na kasę”.
Formalnie sytuacja jest prosta: brak odpowiednich dokumentów oznacza naruszenie przepisów. I nie sposób się z tym kłócić – na papierze. Brak legalnego pobytu równa się pobytowi nielegalnemu. Brak zezwolenia na pracę równa się pracy nielegalnej.
Jednak gdy prześledzi się cały proces, pojawia się bardziej złożony obraz.
Migrant zapłacił za legalizację pobytu i pracy, otrzymał dokumenty, został zapewniony o zgodności swoich działań z prawem i nie miał możliwości samodzielnej weryfikacji tej informacji. Działał w dobrej wierze, opierając się na przekazie osoby, która miała pełnić rolę pośrednika i doradcy.
W takim kontekście przypisanie mu pełnej odpowiedzialności staje się problematyczne.
Konsekwencje tego mechanizmu wykraczają poza indywidualne historie. System oparty na nieuczciwym pośrednictwie prowadzi do rozwoju szarej strefy, w której standardy zatrudnienia są systematycznie obniżane. Do tego dochodzi rosnący brak zaufania do migrantów ogółem. Medialne doniesienia o kolejnej “szajce” nielegalnych imigrantów sprawiają, że na każdego zaczynamy patrzeć podejrzliwie. Pracodawcy zaczynają się zastanawiać, czy warto w ogóle rozważać zatrudnianie osób z zagranicy, skoro może się okazać, że nie przebywają w kraju legalnie.
Firmy działające zgodnie z przepisami muszą konkurować z podmiotami, które korzystają z tańszej, nieuregulowanej pracy. W dłuższej perspektywie prowadzi to do destabilizacji rynku i obniżenia jakości zatrudnienia.
Źródła problemu są rozproszone. Wynikają z braku wiedzy po stronie migrantów, działań nieuczciwych pośredników, ograniczeń systemowych oraz sposobu, w jaki temat migracji jest przedstawiany w mediach.
Bez zmiany podejścia, szczególnie w zakresie rozróżnienia między ofiarą a sprawcą, mechanizm będzie się powtarzał. W przeważającej większości przypadków ofiarą jest obcokrajowiec, a sprawcą – nieuczciwy pośrednik i jego wspólnicy.
Na końcu zostaje historia konkretnej osoby. Nie tej z nagłówka, ale tej rzeczywistej – o człowieku, który przyjechał do pracy w przekonaniu, że wszystko odbywa się zgodnie z prawem, i który dopiero z czasem odkrył, że nie ma kontroli nad własną sytuacją.
W statystykach będzie „nielegalnym migrantem”.
W rzeczywistości bardzo często jest kimś, kto znalazł się w systemie, którego nie rozumiał – i nad którym nigdy nie miał realnej kontroli. I przez ten system został potraktowany jak przestępca.
