Dziś sytuacja zaczyna się jednak zmieniać. Coraz częściej w polskich gospodarstwach i zakładach pojawiają się pracownicy z Filipin, Indonezji, Nepalu, Indii czy państw Azji Centralnej. Jednocześnie udział pracowników z Ukrainy w części sektorów stopniowo maleje lub przestaje już rosnąć w takim tempie jak wcześniej.
Nie oznacza to całkowitego odwrotu od pracowników z Europy Wschodniej. Oznacza jednak, że polski rynek pracy sezonowej zaczyna przechodzić transformację, której skutki mogą być widoczne przez kolejne lata.
Polska należy do największych producentów owoców w Europie – szczególnie jabłek, malin, borówek czy wiśni. Wiele z tych upraw wymaga bardzo dużego udziału pracy ręcznej, zwłaszcza podczas zbiorów.
Jeszcze przed pandemią COVID-19 branża sadownicza alarmowała, że bez pracowników zagranicznych utrzymanie obecnej skali produkcji będzie bardzo trudne. Problem pogłębiały jednocześnie zmiany demograficzne i malejące zainteresowanie Polaków pracą sezonową.
Praca przy zbiorach jest wymagająca fizycznie, sezonowa i często wykonywana w trudnych warunkach pogodowych. Dla wielu polskich pracowników znacznie bardziej atrakcyjne stały się stabilniejsze zajęcia w logistyce, magazynach, handlu czy produkcji przemysłowej.
W efekcie rolnictwo zaczęło coraz mocniej opierać się na migracji zarobkowej.
Przez wiele lat główną grupą pracowników sezonowych w polskim rolnictwie byli obywatele Ukrainy. Decydowały o tym przede wszystkim trzy czynniki:
Dane dotyczące zezwoleń na pracę i oświadczeń o powierzeniu pracy cudzoziemcom przez lata pokazywały dominację obywateli Ukrainy w sektorach takich jak rolnictwo, sadownictwo i przetwórstwo spożywcze.
Dla wielu gospodarstw model funkcjonowania był prosty i powtarzalny – ci sami pracownicy wracali do Polski co sezon, często przyjeżdżając do tych samych pracodawców przez kilka kolejnych lat.
To dawało branży względną stabilność.
Momentem przełomowym okazał się okres pandemii COVID-19 i zamykania granic w 2020 roku.
Wiosną i latem wielu producentów owoców zaczęło alarmować, że ograniczenia w ruchu międzynarodowym mogą doprowadzić do problemów ze zbiorami. Pojawiały się obawy, że część plonów pozostanie na polach i w sadach z powodu braku pracowników.
Rząd wprowadzał wówczas specjalne rozwiązania umożliwiające przyjazd pracowników sezonowych mimo ograniczeń sanitarnych. Organizowano również procedury kwarantanny dla osób przyjeżdżających do pracy w rolnictwie.
Sam fakt, że temat dostępności pracowników sezonowych stał się problemem o znaczeniu ogólnokrajowym, pokazał skalę zależności polskiego rolnictwa od cudzoziemców.
Pandemia była jednocześnie pierwszym wyraźnym sygnałem ostrzegawczym dla branży. Wielu pracodawców zaczęło dostrzegać ryzyko związane z opieraniem całego modelu zatrudnienia niemal wyłącznie na jednym kierunku migracyjnym.
Kolejny przełom nastąpił po rosyjskiej agresji na Ukrainę w 2022 roku.
Choć miliony obywateli Ukrainy przyjechały do Polski, struktura migracji zaczęła się zmieniać. Duża część uchodźców wojennych podejmowała pracę w dużych miastach, usługach, handlu czy lekkiej produkcji, a niekoniecznie w rolnictwie sezonowym.
Jednocześnie część ukraińskich pracowników, którzy wcześniej regularnie przyjeżdżali do prac sezonowych, zaczęła wybierać inne kraje Europy Zachodniej lub bardziej stabilne formy zatrudnienia w Polsce.
Zmieniły się również oczekiwania płacowe. Wynagrodzenia oferowane przy prostych pracach sezonowych w Polsce coraz częściej przestają być konkurencyjne dla pracowników z Ukrainy, którzy mają już doświadczenie na rynku europejskim i możliwość wyboru lepiej płatnych ofert.
W praktyce oznacza to, że pracownicy z Ukrainy coraz częściej traktują pracę sezonową jako etap przejściowy, a nie docelowy model zatrudnienia.
W tym samym czasie zaczęła rosnąć liczba pracowników z Azji obecnych na polskim rynku pracy.
Dotyczy to przede wszystkim obywateli:
W statystykach zezwoleń na pracę w Polsce od kilku lat widać dynamiczny wzrost udziału obywateli państw azjatyckich. Najbardziej widoczne jest to w przemyśle, logistyce i produkcji, ale trend zaczyna obejmować również sektor rolno-spożywczy.
Nie oznacza to jeszcze, że pracownicy z Azji masowo zastępują Ukraińców przy zbiorach. W wielu regionach Europa Wschodnia nadal pozostaje dominującym źródłem pracowników sezonowych.
Widoczna jest jednak stopniowa dywersyfikacja kierunków rekrutacji.
Powodów jest kilka.
Po pierwsze, dla wielu pracowników z Azji wynagrodzenia oferowane w Polsce nadal pozostają atrakcyjne względem lokalnych realiów ekonomicznych. Dotyczy to szczególnie osób pochodzących z krajów o niższych średnich dochodach.
Po drugie, część pracowników azjatyckich jest postrzegana przez pracodawców jako bardziej zainteresowana dłuższym pobytem i stabilnym zatrudnieniem.
To istotne szczególnie dla przetwórstwa spożywczego, które często potrzebuje pracowników nie tylko na kilka tygodni zbiorów, ale również do pracy przez większą część roku – przy sortowaniu, pakowaniu czy produkcji.
Po trzecie, agencje zatrudnienia i pracodawcy zaczęli aktywnie rozwijać rekrutację w Azji po doświadczeniach pandemii i wojny w Ukrainie. Dla wielu firm była to forma ograniczania ryzyka związanego z zależnością od jednego rynku pracy.
To właśnie tutaj pojawia się istotna różnica między pracownikami z Europy Wschodniej a migrantami z bardziej odległych kierunków.
W przypadku obywateli Ukrainy czy Białorusi praca sezonowa była często naturalnym modelem migracji – stosunkowo krótki wyjazd, szybki zarobek i powrót do kraju.
Migracja z Azji wygląda inaczej. Dla wielu pracowników przyjazd do Europy oznacza znacznie większy koszt organizacyjny i finansowy. Z tego powodu część kandydatów preferuje bardziej stabilne zatrudnienie, które zwiększa szanse na dłuższy pobyt i stabilizację dochodów.
Dlatego pracownicy z Azji częściej trafiają do zakładów produkcyjnych, magazynów czy przetwórstwa niż wyłącznie do krótkoterminowych prac przy zbiorach.
Nie oznacza to jednak, że sektor sezonowy nie będzie coraz bardziej korzystał z pracowników azjatyckich. Wręcz przeciwnie – wiele wskazuje na to, że ich udział będzie stopniowo rosnąć, szczególnie jeśli problemy kadrowe będą się pogłębiały.
Szczególnie istotne jest to dla branży przetwórczej.
Zakłady przetwórstwa owocowo-warzywnego działają w modelu, w którym sezon zbiorów jest tylko jednym z elementów całego procesu produkcyjnego. Firmy potrzebują pracowników również poza szczytem sezonu – do magazynowania, pakowania, obsługi linii produkcyjnych czy logistyki.
Z perspektywy pracodawców bardziej stabilna kadra staje się więc coraz cenniejsza niż wyłącznie krótkoterminowi pracownicy sezonowi.
To jeden z powodów, dla których część firm zaczyna interesować się bardziej odległymi kierunkami migracyjnymi.
Wiele wskazuje na to, że tak.
Polska wieś się starzeje, a liczba osób gotowych do pracy fizycznej w rolnictwie maleje. Jednocześnie produkcja sadownicza i przetwórcza nadal wymaga dużej liczby pracowników.
Automatyzacja części procesów postępuje, ale wiele prac przy zbiorach owoców nadal trudno w pełni zmechanizować. Dotyczy to szczególnie owoców miękkich i upraw wymagających ostrożnego zbioru ręcznego.
To oznacza, że branża prawdopodobnie będzie coraz mocniej uzależniona od zagranicznej siły roboczej.
Pytanie nie brzmi już więc, czy polskie sadownictwo i przetwórstwo potrzebują cudzoziemców. Coraz częściej chodzi raczej o to, z jakich kierunków będą pochodzić pracownicy w kolejnych latach i czy Polska będzie w stanie skutecznie konkurować o nich z innymi państwami Europy.
Zmiany widoczne w sadownictwie i przetwórstwie pokazują szerszy proces zachodzący na polskim rynku pracy.
Model oparty niemal wyłącznie na pracownikach z Ukrainy stopniowo przestaje być wystarczający. Polska zaczyna coraz bardziej przypominać kraje Europy Zachodniej, które od lat budują wielokierunkową migrację zarobkową opartą na pracownikach z różnych części świata.
Dla branży rolno-spożywczej może to oznaczać konieczność dostosowania się do nowej rzeczywistości – zarówno organizacyjnie, jak i kulturowo.
Jednocześnie doświadczenia pandemii COVID-19 oraz zmian po 2022 roku pokazały jedno bardzo wyraźnie: bez pracowników zagranicznych utrzymanie obecnej skali produkcji w polskim sadownictwie i przetwórstwie byłoby dziś niezwykle trudne.